Lạp sườn là một sản phẩm ẩm thực truyền thống mang đặc trưng của người dân miền núi Đông Bắc, đặc biệt là đồng bào Nùng tại Cao Bằng. Quá trình chế biến bắt đầu từ việc lựa chọn thịt lợn bản hoặc lợn rừng, bao gồm phần nạc vai, mông và lòng non. Sau khi được nhồi nhân, lạp sườn trải qua công đoạn phơi nắng và treo trên gác bếp để hun khói trong nhiều ngày. Khói và nhiệt độ từ bếp lửa giúp sản phẩm săn chắc, lên men tự nhiên và có thể bảo quản trong thời gian dài. (Xem thêm)
Hạt dẻ Trùng Khánh là sản phẩm nông nghiệp đặc hữu của huyện Trùng Khánh, nơi có điều kiện thổ nhưỡng và khí hậu phù hợp cho sự sinh trưởng của loài cây này. Quả có lớp vỏ cứng, dày, bọc nhiều lông tơ và gai nhọn giống chôm chôm. Mỗi quả thường chứa từ ba đến bốn hạt to, vỏ lụa mỏng và có màu nâu sẫm bóng bẩy. Mùa thu hoạch chính diễn ra vào mùa thu, kéo dài từ tháng 8 đến tháng 11 âm lịch hàng năm. Sản phẩm tươi không sử dụng chất bảo quản nên thời gian lưu trữ ngắn, thường bắt đầu biến chất sau khoảng 10 ngày thu hoạch. (Xem thêm)
Huyện Trùng Khánh (xã Thông Huề), Thành phố Cao...
Đặc sản / Món ăn
Bánh khảo là một loại bánh ngọt truyền thống gắn liền với đời sống văn hóa của đồng bào dân tộc Tày và Nùng tại Cao Bằng, đặc biệt nổi tiếng tại khu vực xã Thông Huề. Sản phẩm từng được xem như một loại lương thực dự trữ vì có khả năng bảo quản lâu ngày trong điều kiện tự nhiên mà không bị nấm mốc hay ôi thiu. Quy trình chế biến đòi hỏi sự tỉ mỉ qua nhiều công đoạn, bao gồm việc chọn lọc và rang gạo nếp, xay bột mịn, ủ bột "hạ thổ" và ép khuôn cẩn thận. Bánh thường được bọc bằng giấy bản thủ công với đủ màu sắc rực rỡ và sử dụng phổ biến trên bàn thờ trong các dịp lễ Tết. (Xem thêm)
Phở chua là một món ăn đặc trưng thể hiện sự phong phú trong văn hóa ẩm thực của đồng bào dân tộc Tày và Nùng tại địa phương. Khác biệt hoàn toàn với các loại phở nước truyền thống, món ăn này sử dụng hình thức trộn khô, kết hợp bánh phở tươi dai dẻo với một loại nước sốt đặc biệt. Nước sốt được pha chế công phu bằng cách phi hành tỏi, hòa quyện với giấm chua, nước mắm, bột năng để tạo độ sánh và đôi khi bổ sung nước mỡ lấy từ bụng vịt quay. Các thành phần nguyên liệu được chế biến riêng biệt và chỉ được trộn chung lại với nhau ngay trước khi thực khách thưởng thức. (Xem thêm)
Vịt quay 7 vị là món ăn có nguồn gốc từ đồng bào dân tộc Tày, thường xuyên xuất hiện trong các dịp lễ hội lớn, ngày Tết, tiệc cưới hỏi và cúng bái tổ tiên. Quá trình thực hiện bắt đầu từ việc lựa chọn những con vịt bản địa có cân nặng tiêu chuẩn khoảng 2kg, thịt săn chắc và lông sáng. Điểm mấu chốt của món ăn nằm ở công thức tẩm ướp sử dụng bảy loại gia vị khác nhau, bao gồm nhiều loại rễ cây rừng và lá mắc mật. Vịt được nhồi gia vị tẩm ướp kỹ từ bên trong bụng, sau đó rưới mật ong và giấm lên bề mặt da trước khi được nướng chín đều trên bếp than củi. (Xem thêm)
Bánh trứng kiến (còn được gọi là Pẻng Rày) là một loại bánh đặc sản mang đậm dấu ấn văn hóa ẩm thực của đồng bào dân tộc Tày, thường được chế biến vào khoảng từ tháng 3 đến tháng 5 âm lịch. Đây là thời điểm giao mùa, khi loài kiến đen trong các khu rừng sâu bước vào chu kỳ sinh sản, cho ra lượng trứng mẩy, béo và đạt hàm lượng dinh dưỡng cao nhất. Thành phần chính của cấu trúc bánh bao gồm bột gạo nếp pha trộn với một chút gạo tẻ để giảm bớt độ dẻo, trứng kiến non và lá non của cây vả. Sau khi được tạo hình và gói cẩn thận bằng lá vả, bánh được làm chín bằng phương pháp hấp cách thủy. (Xem thêm)
Huyện Nguyên Bình (Phia Đén, Thành Công), Nà Rì,...
Nông sản / Thực phẩm
Miến dong là một sản phẩm nông nghiệp tiêu biểu của vùng cao nguyên Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng, đặc biệt nổi tiếng tại khu vực Phia Đén. Sản phẩm được chế biến hoàn toàn từ củ dong riềng đỏ trưởng thành được trồng rải rác trên các sườn núi cao với điều kiện khắc nghiệt. Quy trình sản xuất miến dựa trên các phương pháp thủ công truyền thống, cam kết không sử dụng hóa chất bảo quản, chất tẩy trắng hay các loại phẩm màu công nghiệp. Đây là một nguyên liệu phổ biến trong các bữa ăn hàng ngày cũng như trong các mâm cỗ Tết cổ truyền của người dân địa phương. (Xem thêm)
Vùng núi đá Cao Bằng, Trùng Khánh, Bản Giốc, Thành...
Nông sản
Rau dạ hiến, còn được biết đến phổ biến với tên gọi rau bò khai hoặc rau khau hương, là một loài thực vật hoang dại mọc bám trên các vách núi đá vôi cằn cỗi hoặc leo bám trên thân cây để đón ánh sáng mặt trời. Loại rau này phát triển mạnh mẽ và được người dân vùng cao thu hái chủ yếu vào khoảng thời gian từ tháng 2 đến tháng 7 âm lịch hàng năm. Trong văn hóa ẩm thực địa phương, rau dạ hiến đã chuyển mình từ một nguyên liệu dân dã trong các bữa cơm gia đình thành một món đặc sản quý hiếm xuất hiện thường xuyên trong các nhà hàng và bữa tiệc sang trọng. Ngoài giá trị dinh dưỡng cao, loài cây này, đặc biệt là phần rễ, còn được y học dân gian sử dụng như một vị thuốc hỗ trợ bổ thận, mạnh gân cốt và chữa chứng vô sinh. (Xem thêm)
Bánh chè lam là một loại bánh ngọt dân dã, được chế biến thủ công theo công thức cổ truyền của người dân Cao Bằng, thường xuyên xuất hiện trên bàn thờ gia tiên trong các dịp lễ và Tết Nguyên đán. Nguyên liệu cốt lõi cấu thành món bánh khá đơn giản và gần gũi với đời sống nông nghiệp, bao gồm bột gạo nếp cái hoa vàng rang chín đến khi thơm mịn, đường phên hoặc mạch nha, lạc rang nguyên hạt loại bỏ hạt thối mốc, và gừng tươi. Quá trình đun nấu hỗn hợp bánh đòi hỏi sự kiên nhẫn cao độ và kỹ thuật điều chỉnh nhiệt độ lửa liên tục trong hơn 2 tiếng đồng hồ để rắc bột từ từ, đảm bảo hỗn hợp bột và đường không bị cháy khét hay vón cục. Sau khi nấu đạt độ dẻo tiêu chuẩn, bánh được đổ ra khuôn, cắt thành từng khối nhỏ vừa cầm tay và rắc thêm một lớp hạt vừng lên trên. (Xem thêm)
Thạch đen là một sản phẩm giải khát và tráng miệng thanh mát phổ biến, được sản xuất chủ yếu từ nguyên liệu lá của cây thạch đen trồng rải rác tại các vùng có điều kiện khí hậu ôn hòa, đặc biệt là ở huyện Thạch An. Về mặt hình thức và kết cấu, sản phẩm này có rất nhiều nét tương đồng với món sương sáo truyền thống thường được sử dụng rộng rãi ở các tỉnh khu vực miền Nam. Quá trình chế biến bắt đầu bằng việc thu hoạch cây thạch đen, sơ chế làm sạch và tiến hành ninh nấu trong thời gian dài để tạo ra khối thạch đặc có màu đen nhánh tự nhiên. Không chỉ đóng vai trò là một món ăn vặt giải nhiệt mùa hè, thạch đen còn được nền y học cổ truyền đánh giá cao như một loại dược liệu tự nhiên quý giá. (Xem thêm)
Bánh áp chao là một món ăn vặt đường phố mang tính biểu tượng của tỉnh Cao Bằng, xuất hiện và được người dân địa phương cùng du khách tiêu thụ mạnh mẽ nhất vào thời điểm mùa thu đông khi thời tiết bắt đầu chuyển sang se lạnh. Về mặt hình thức bên ngoài, bánh áp chao có tạo hình tròn dẹt, được đánh giá là khá giống với các loại bánh rán truyền thống của người miền xuôi. Phần vỏ bánh được pha trộn khéo léo theo tỷ lệ giữa bột gạo nếp và bột gạo tẻ, bao bọc lấy phần nhân đậm đà được làm từ thịt vịt tẩm ướp nhiều loại gia vị đặc trưng. Quá trình làm chín đòi hỏi người chế biến phải thực hiện thao tác lật bánh liên tục trong chảo dầu đang sôi sùng sục để đạt được độ chín phồng đều hai mặt. (Xem thêm)
Huyện Thạch An (Đông Khê), Trùng Khánh, Hòa An, Thành...
Nông sản / Món ăn
Trám đen là một loại quả hoang dã có hình dáng thon nhọn hai đầu, kích thước bằng ngón tay cái, mang đặc tính cùi dày và hương thơm lạ miệng. Khi kết hợp với gạo nếp nương, quả trám trở thành linh hồn của xôi trám - một món ăn truyền thống dân dã, gắn liền với văn hóa sinh hoạt của đồng bào các dân tộc Tày và Nùng tại khu vực núi rừng Đông Bắc. Sự xuất hiện của món ăn này phụ thuộc hoàn toàn vào chu kỳ tự nhiên, thường chỉ có mặt trong các bữa ăn sáng và khu chợ địa phương từ tháng 8 đến tháng 10 hàng năm khi quả trám bước vào mùa chín rộ. Quá trình chế biến yêu cầu tuyển chọn kỹ lưỡng những quả trám nếp chín cây có màu tím thẫm, đỉnh cuống còn dính nhựa và da bóng mịn, thay vì sử dụng trám tẻ có kết cấu cứng và giòn. (Xem thêm)
Huyện Bảo Lạc (Thung lũng Xuân Trường), Thành phố...
Món ăn
Nằm khâu, hay còn được biết đến rộng rãi với tên gọi khau nhục, là một món ăn truyền thống đòi hỏi kỹ thuật chế biến vô cùng phức tạp và thời gian chuẩn bị kéo dài. Món ăn này đóng vai trò rất quan trọng trong các sự kiện mang tính nghi lễ, thường xuyên xuất hiện như một món chính không thể thiếu trên các mâm cỗ cưới hỏi, cúng bái hoặc tiệc tùng sang trọng của đồng bào dân tộc Tày. Nguyên liệu cốt lõi là những tảng thịt lợn ba chỉ tươi ngon được giữ nguyên phần da dày, trải qua công đoạn chiên ngập dầu cho đến khi lớp bì nổ bung phồng trước khi đem đi tẩm ướp cùng các loại gia vị đặc trưng và đường đỏ. Cuối cùng, khối thịt được xếp gọn gàng và tiến hành hấp cách thủy trong nhiều giờ đồng hồ cùng với khoai sọ hoặc khoai môn cho đến khi chín rục. (Xem thêm)
Huyện Quảng Uyên, Bảo Lâm, Bảo Lạc, Nguyên Bình,...
Thực phẩm
Thịt gác bếp, bao gồm chủ yếu là thịt bò và thịt trâu, là một phương pháp bảo quản thực phẩm truyền thống từ xa xưa, đồng thời đã phát triển thành một món đặc sản trứ danh của các huyện vùng cao tập trung nhiều đàn gia súc lớn. Quy trình chế biến thủ công bắt đầu bằng việc tuyển chọn khắt khe những khối thịt mông hoặc thịt bắp tươi ngon, có kích thước lớn nguyên tảng. Sau khi được làm sạch, thịt được đem đi tẩm ướp kỹ lưỡng với các loại gia vị cơ bản của miền núi như muối, nước cốt gừng giã nhuyễn và rượu trắng nhằm loại bỏ hoàn toàn mùi tanh tự nhiên. Cuối cùng, các dải thịt được xâu lại chắc chắn bằng lạt tre tươi và treo lơ lửng phía trên gác bếp củi để hơi nóng và khói sấy khô từ từ trong thời gian dài. (Xem thêm)
Cá Trầm Hương là một giống cá tự nhiên hoang dã có đặc tính sinh thái vô cùng độc đáo, sinh sống chủ yếu tại khu vực ngay dưới chân thác Bản Giốc và dọc theo lưu vực của các dòng sông chảy xiết như Quây Sơn, Bắc Vọng. Tên gọi đặc biệt của loài cá này bắt nguồn từ chính tập tính dinh dưỡng sinh học của chúng, khi nguồn thức ăn chủ yếu hàng ngày là các loại lá mục rụng và rễ của cây trầm hương mọc men theo hai bên bờ sông. Nhờ vào môi trường sống trong lành và nguồn thức ăn mang tính thảo mộc đặc thù, thớ thịt của cá hấp thụ và tích tụ lại một lượng tinh dầu tự nhiên, tạo nên một hương thơm lan tỏa vô cùng khác biệt so với các loại thủy sản thông thường. (Xem thêm)
Đường phên Bó Tờ là một sản phẩm thủ công truyền thống lâu đời gắn liền với lịch sử hình thành hàng trăm năm của xóm Bó Tờ, thị trấn Hòa Thuận, đóng vai trò quan trọng trong việc xóa đói giảm nghèo cho người dân địa phương. Sản phẩm này được chế biến hoàn toàn từ nước cốt ép của giống mía ROC10, một giống cây trồng thế hệ mới có khả năng kháng sâu bệnh vượt trội và cho năng suất thu hoạch cao tại địa phương. Quy trình sản xuất đường phên đòi hỏi kỹ thuật cô đặc nước mía trực tiếp trên các chảo gang lớn đun bằng hệ thống bếp lò trong khoảng 4 tiếng đồng hồ, yêu cầu người thợ phải liên tục điều chỉnh ngọn lửa và vớt bọt để loại bỏ cặn bẩn. Đây là một trong những sản phẩm tiêu biểu của tỉnh Cao Bằng đã được cơ quan nhà nước chứng nhận đạt chuẩn sản phẩm OCOP 3 sao cấp tỉnh vào năm 2020. (Xem thêm)
Trà giảo cổ lam, chè đắng và chè dây là nhóm các loại thức uống mang giá trị dược liệu cao, được người dân thu hái từ các loài thảo mộc sinh trưởng hoàn toàn tự nhiên trên các vùng đồi núi cao, nơi có khí hậu khắc nghiệt của tỉnh Cao Bằng. Giảo cổ lam từng được lưu truyền như một sản vật quý hiếm chuyên dùng để tiến vua trong hoàng cung thời xưa nhằm mục đích dưỡng nhan và kéo dài tuổi thọ; trong khi chè đắng lại là một loại thức uống dân dã, quen thuộc gắn liền với văn hóa sinh hoạt hàng ngày của người dân bản địa. Quá trình chế biến các loại thảo dược này thường bao gồm việc thu hoạch lá cây tươi tự nhiên, sơ chế sạch sẽ và áp dụng các công nghệ sấy khô truyền thống hoặc sấy lạnh hiện đại để kéo dài thời gian bảo quản. (Xem thêm)
Bên cạnh sự phong phú của các món ăn truyền thống, Cao Bằng còn được du khách biết đến rộng rãi với nhiều loại hình trái cây đặc hữu, phát triển mạnh mẽ nhờ tận dụng tối đa điều kiện khí hậu lạnh giá khắc nghiệt và thổ nhưỡng đặc thù của vùng đồi núi cao. Tiêu biểu nhất trong số đó phải kể đến giống mận máu nổi tiếng được trồng tại huyện Bảo Lạc, giống quýt ngọt mọng nước có nguồn gốc từ xã Quang Hán thuộc huyện Trùng Khánh, và đặc biệt là giống lê quý hiếm của vùng đất Đông Khê thuộc địa phận huyện Thạch An. Các loại trái cây nông sản này thường có tính chu kỳ mùa vụ rất rõ rệt, thu hoạch chủ yếu vào giai đoạn cuối năm âm lịch hoặc mùa đông giá rét, trở thành nguồn cung cấp nông sản mang lại giá trị kinh tế cao và là những món quà biếu rất phổ biến của khách du lịch. (Xem thêm)
Dao Phúc Sen là một sản phẩm thủ công mỹ nghệ mang tính ứng dụng đời sống cao, đại diện tiêu biểu cho di sản văn hóa vật thể của làng nghề rèn truyền thống thuộc cộng đồng đồng bào dân tộc Nùng An tại địa phận thị trấn Quảng Uyên, huyện Quảng Hòa. Khác biệt hoàn toàn với các dòng sản phẩm kim khí được sản xuất hàng loạt theo dây chuyền công nghệ hiện đại, mỗi chiếc dao tại xưởng đều được chế tác hoàn toàn thủ công thông qua quá trình nung nóng đỏ và rèn đập vô cùng tỉ mỉ bởi đôi bàn tay của những người thợ mộc mạc lành nghề. Hoạt động của làng nghề này không chỉ góp phần quan trọng trong việc duy trì sinh kế bền vững cho cộng đồng mà còn biến nơi đây trở thành một điểm đến tham quan, mua sắm trải nghiệm cực kỳ hấp dẫn đối với du khách. (Xem thêm)
Huyện Trùng Khánh, Hòa An, Bảo Lâm, Bảo Lạc, Hà...
Đặc sản / Bánh
Bên cạnh những đặc sản phổ biến trên thị trường, văn hóa ẩm thực vùng cao Cao Bằng còn lưu giữ rất nhiều loại hình bánh truyền thống dân dã được chế biến từ các giống lúa nếp thơm đặc sản của địa phương, chủ yếu phục vụ cho các dịp nghi lễ cúng bái tổ tiên, đón Tết hoặc bày bán tại các khu chợ phiên. Điển hình trong danh sách này là món bánh coóc mò với tạo hình chiếc sừng bò độc đáo của người Tày; bánh chưng đen sử dụng nguyên liệu tạo màu từ tro của cây muối chua; bánh gai (Pẻng Tải) gắn liền với lịch sử kháng chiến chống giặc ngoại xâm; khẩu sli truyền thống và món bánh bò mang hương vị ngọt thanh mộc mạc. Hầu hết các loại bánh này đều sử dụng phương pháp luộc nước sôi hoặc hấp cách thủy thủ công để làm chín bột. (Xem thêm)
